Το βράδυ της 15ης Αυγούστου, η πλατεία της Δημητσάνας είχε τραπέζια μέχρι την άκρη του δρόμου. Στις 16 του μηνός, τα μισά είχαν αδειάσει. Ως τα τέλη Σεπτεμβρίου, το χωριό που μάλιστα είναι και πρωτεύουσα Δήμου, θα έχει επιστρέψει στους μόνιμους κατοίκους του, που σήμερα είναι 322.Το ίδιο θα συμβεί σε δεκάδες άλλα μικρότερα χωριά της Πελοποννήσου. Είναι ο κύκλος που επαναλαμβάνεται κάθε χρόνο, με μία διαφορά ανάλογα με τον τόπο: άλλα χωριά επιστρέφουν στη σιωπή τους, άλλα κρατούν κάτι από την κίνηση του καλοκαιριού ως αργά το φθινόπωρο.
Η Δημητσάνα και η γειτονική Στεμνίτσα, στον Δήμο Γορτυνίας, ανήκουν στην Περιφερειακή Ενότητα Αρκαδίας που έχασε 10,5% του πληθυσμού της ανάμεσα στις απογραφές του 2011 και του 2021, σύμφωνα με στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής. Είναι από τις μεγαλύτερες μειώσεις στη χώρα.
Ο Αύγουστος δεν διορθώνει τίποτα, απλώς το κρύβει για λίγο
Η Περιφέρεια Πελοποννήσου στο σύνολό της είχε 539.535 μόνιμους κατοίκους στην Απογραφή του 2021, έναντι 577.903 το 2011. Η μείωση είναι 6,6%.
Οι ηλικίες που θα έφτιαχναν το μέλλον της περιοχής μειώθηκαν πολύ περισσότερο από τον γενικό μέσο όρο. Τα παιδιά 0 έως 9 ετών μειώθηκαν κατά 20,2%, οι νέοι 20 έως 29 ετών κατά 27,6%. Ταυτόχρονα οι ηλικίες 60 έως 69 αυξήθηκαν κατά 20,3% και οι υπερήλικες άνω των 80 κατά 17,5%.
Αυτός είναι ο πληθυσμός που μένει στα χωριά τον Οκτώβριο, τον Ιανουάριο, τον Μάρτιο. Οι γεμάτες πλατείες του Δεκαπενταύγουστου, δεν αλλάζουν αυτόν τον αριθμό. Τον καλύπτουν για δεκαπέντε μέρες.
Το χωριό των 300 κατοίκων που φιλοξενεί χιλιάδες
Η Στεμνίτσα, χτισμένη στις πλαγιές του Μαινάλου σε υψόμετρο 1.083 μέτρων, έχει σήμερα 312 μόνιμους κατοίκους. Η Δημητσάνα, λίγα χιλιόμετρα πιο πέρα, έχει 322. Και τα δύο χωριά ανήκουν στον Δήμο Γορτυνίας, μία από τις περιοχές της χώρας με τη μεγαλύτερη πληθυσμιακή συρρίκνωση των τελευταίων δεκαετιών.
Τον Αύγουστο, τα δύο χωριά γεμίζουν με απόδημους που επιστρέφουν στο πατρικό, ιδιοκτήτες εξοχικών και επισκέπτες που ανεβαίνουν για μια μέρα από την Τρίπολη ή το Ναύπλιο. Δεν υπάρχει επίσημη καταγραφή πόσοι είναι αυτοί οι άνθρωποι, όμως η διαφορά ανάμεσα σε αυτό που βλέπει κανείς τον Αύγουστο και σε αυτό που δείχνει η απογραφή είναι τεράστια, και ακριβώς αυτή η διαφορά είναι η ιστορία.
Ο απόδημος που έρχεται δέκα μέρες τον χρόνο δεν χρειάζεται σχολείο, δεν χρειάζεται γιατρό μόνιμα εγκατεστημένο, δεν ψηφίζει εκεί. Δεν είναι κάτοικος με τη σημασία που έχει σημασία για τη βιωσιμότητα ενός χωριού.
Στην Ερμιονίδα ο πληθυσμός δεν έφυγε
Υπάρχει όμως μια περιοχή της Αργολίδας που δεν ακολουθεί τον ίδιο δρόμο. Ο Δήμος Ερμιονίδας, με έδρα το Κρανίδι και παράκτιους οικισμούς όπως η Ερμιόνη και το Πορτοχέλι, ήταν ο μόνος δήμος ολόκληρου του νομού που κατέγραψε αύξηση πληθυσμού στην Απογραφή του 2021, έστω και μικρή.
Το Κρανίδι έχει σήμερα 4.053 μόνιμους κατοίκους. Η διαφορά με τη Δημητσάνα δεν είναι μόνο αριθμητική. Η Ερμιονίδα ζει από τον τουρισμό για σημαντικό χρονικό διάστημα, με λιμάνια που συνδέουν την περιοχή με τον Αργοσαρωνικό, ξενοδοχεία που λειτουργούν πέρα από το κατακόρυφο καλοκαίρι και επιχειρήσεις που κρατούν προσωπικό μόνιμα εγκατεστημένο.
Ο Αύγουστος εκεί δεν είναι το μοναδικό επεισόδιο ζωής του χρόνου, είναι η κορύφωση μιας δραστηριότητας που υπάρχει και τον Σεπτέμβριο και τον Οκτώβριο. Τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ για το 2025 δείχνουν ότι το τετράμηνο Ιουλίου – Οκτωβρίου συγκέντρωσε πανελλαδικά το 56,7% των αφίξεων και το 63,7% των διανυκτερεύσεων σε καταλύματα. Ο Σεπτέμβριος δεν είναι νεκρός μήνας για τον τουρισμό, ακόμα κι αν είναι νεκρός για την πλατεία ενός ορεινού χωριού.
Ο τουρίστας, ο απόδημος και ο ιδιοκτήτης εξοχικού δεν είναι το ίδιο πράγμα
Η σύγχυση που κάνει την εικόνα του Αυγούστου παραπλανητική είναι ότι τρεις εντελώς διαφορετικές κατηγορίες ανθρώπων γεμίζουν τα ίδια χωριά την ίδια εποχή.
Ο τουρίστας που κλείνει δωμάτιο στην Ερμιόνη κρατά ζωντανή μια επιχείρηση όλο τον χρόνο, όχι μόνο τον Αύγουστο. Ο απόδημος που επιστρέφει στη Δημητσάνα για το πανηγύρι κρατά ζωντανό ένα σπίτι δεκαπέντε μέρες τον χρόνο. Ο ιδιοκτήτης εξοχικής κατοικίας σε ένα ορεινό ή παραθαλάσσιο χωριό δεν ζει εκεί, απλώς την επισκέπτεται.
Τρεις διαφορετικές σχέσεις με τον τόπο, που όμως αθροίζονται στην ίδια εικόνα γεμάτης πλατείας. Η μόνιμη πληθυσμιακή βάση, αυτή που κρατά ανοιχτό ένα σχολείο ή ένα ιατρείο δώδεκα μήνες τον χρόνο, είναι μόνο μία από τις τρεις.
Η ζωή για δέκα μέρες δεν χτίζει σχολείο
Η μεγαλύτερη πτώση στην Πελοπόννησο δεν είναι στον συνολικό πληθυσμό, είναι στα παιδιά. Μείωση 20,2% στην ηλικία 0-9 σημαίνει λιγότερα τμήματα σε δημοτικά σχολεία, λιγότερους παιδίατρους στην περιοχή, λιγότερα νέα ζευγάρια που αποφασίζουν να μείνουν.
Ένα χωριό που γεμίζει δεκαπέντε μέρες τον Αύγουστο με οικογένειες που ζουν στην Αθήνα ή στο εξωτερικό δεν αποκτά σχολείο. Αποκτά μια εικόνα σχολείου, για όσο διαρκεί η επίσκεψη.
Η Ορεινή Αρκαδία προσπαθεί να αλλάξει αυτή την εξίσωση με άλλο τρόπο, όχι μέσω της δημογραφίας αλλά μέσω του τουρισμού τεσσάρων εποχών. Στη Στεμνίτσα λειτουργεί δημόσια Σχολή Επαγγελματικής Κατάρτισης με ειδικότητα Συνοδού Βουνού, με μαθήματα πάνω στα ίδια τα μονοπάτια της περιοχής και εγγραφές που ξεκινούν μέσα στον Σεπτέμβριο. Δεν φέρνει πίσω μόνιμο πληθυσμό από μόνη της, αλλά δείχνει μια προσπάθεια να κρατηθεί ζωντανή δραστηριότητα πέρα από τον Δεκαπενταύγουστο, με φοιτητές, εκπαιδευτές και επισκέπτες που θα κινούνται στην περιοχή και τον Οκτώβριο.
Αυτή είναι η διαφορά ανάμεσα σε ένα χωριό-φωτογραφία και σε έναν τόπο που ζει.
