Κάθε Σεπτέμβριο, η ελληνική κοινωνία επιδίδεται σε μια σιωπηρή, αθόρυβη, αλλά εξαιρετικά εξαντλητική μάχη. Τα σχολικά κουδούνια που ηχούν στις γειτονιές δεν σηματοδοτούν απλώς την αφετηρία μιας ακόμη εκπαιδευτικής περιόδου. Για τη μέση ελληνική οικογένεια λειτουργούν ως ένα ετήσιο προσκλητήριο αγώνα, μια υπενθύμιση των τεράστιων οικονομικών και ψυχικών απαιτήσεων που προϋποθέτει η ανατροφή ενός παιδιού στη σύγχρονη Ελλάδα. Πίσω από τις καθιερωμένες ευχές για «καλή πρόοδο» και τις εθιμοτυπικές δηλώσεις των πολιτικών παραγόντων, κρύβεται μια σκληρή και αμείλικτη πραγματικότητα: η μόρφωση, η καλλιέργεια και η συνολική εξέλιξη της νέας γενιάς αντιμετωπίζονται από το επίσημο κράτος όχι ως θεμελιώδες κοινωνικό αγαθό ή εθνική επένδυση, αλλά ως ατομική ευθύνη, ιδιωτικό ρίσκο και, σε πολλές περιπτώσεις, ως μια απρόσιτη πολυτέλεια.
Το οικονομικό βάρος της εκπαίδευσης έχει λάβει διαστάσεις δομικής κρίσης. Από τον βασικό σχολικό εξοπλισμό και την εκμάθηση ξένων γλωσσών από τις πρώτες τάξεις του δημοτικού, μέχρι την πρώιμη καταφυγή στα φροντιστήρια και τα εξωφρενικά, ανεξέλεγκτα ενοίκια για τη φοίτηση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση, το κόστος είναι αστρονομικό. Η ελληνική οικογένεια καλείται να υποκαταστήσει
πλήρως το κοινωνικό κράτος, λειτουργώντας ως ο μοναδικός αποσβεστήρας των θεσμικών ελλειμμάτων της Πολιτείας. Όταν η δημόσια παιδεία αδυνατεί να καλύψει αυτόνομα τις σύγχρονες εκπαιδευτικές απαιτήσεις και η φοιτητική μέριμνα παραμένει τραγικά ισχνή, η ταξική και οικονομική προέλευση του κάθε μαθητή καθορίζει εν πολλοίς και την οροφή των μελλοντικών του προσδοκιών.
Αυτή η συστηματική διεύρυνση των ανισοτήτων δεν αποτελεί απλώς ένα απομονωμένο εκπαιδευτικό ή κοινωνικό ζήτημα. Συνδέεται άμεσα και οργανικά με τη μεγαλύτερη υπαρξιακή απειλή που αντιμετωπίζει ο ελληνισμός σήμερα: το οξύ δημογραφικό πρόβλημα και την καλπάζουσα υπογεννητικότητα.
Η συζήτηση για τη δημογραφική κατάρρευση της χώρας διεξάγεται συχνά με όρους επιφανειακούς, ηθικολογικούς ή αόριστα στατιστικούς. Όμως η πραγματικότητα είναι πολύ πιο απλή και ταυτόχρονα πιο τραγική. Όταν η Πολιτεία απαιτεί από τους
νέους ανθρώπους να αναλάβουν το δυσθεώρητο κόστος μιας ανατροφής χωρίς κανένα ουσιαστικό δίχτυ ασφαλείας, η απόφαση για τη δημιουργία οικογένειας ή την απόκτηση δεύτερου και τρίτου παιδιού μετατρέπεται σε πράξη οικονομικής αυτοκτονίας. Η υπογεννητικότητα στην Ελλάδα δεν οφείλεται σε κάποια αόριστη «αλλαγή κουλτούρας» ή στη δήθεν αδιαφορία των νέων ζευγαριών για την οικογένεια. Είναι η απολύτως ορθολογική και αμυντική αντίδραση απέναντι σε ένα κράτος που προσφέρει ελάχιστες δομές φροντίδας, επιβάλλει εξαντλητική φορολόγηση και μετακυλά ολόκληρο το βάρος της ανατροφής στους ώμους των γονιών.
Πώς μπορεί ένας νέος εργαζόμενος με αβέβαιες συνθήκες απασχόλησης και μισθούς που εξανεμίζονται στο πρώτο δεκαήμερο του μήνα να σχεδιάσει το μέλλον του; Πώς να πάρει την απόφαση να φέρει στον κόσμο ένα παιδί, όταν γνωρίζει εκ των προτέρων ότι η είσοδός του στο εκπαιδευτικό σύστημα θα σημάνει δεκαετίες οικονομικής ασφυξίας, διαρκών στερήσεων και καθημερινού άγχους;
Η ανακοπή της δημογραφικής κατήφορου δεν πρόκειται να επιτευχθεί με αποσπασματικά επιδόματα – ψίχουλα, ούτε με επικοινωνιακά ευχολόγια πριν από τις κάλπες. Απαιτείται μια βαθιά, ριζική αλλαγή πολιτικού παραδείγματος. Αν θέλουμε ως κοινωνία να αποκτήσουμε μέλλον, η Πολιτεία οφείλει να εγγυηθεί έμπρακτα την ισότητα των ευκαιριών και την προστασία της οικογένειας, εφαρμόζοντας τολμηρές τομές:
– Ουσιαστική ενίσχυση και αναβάθμιση της δημόσιας παιδείας, με πλήρη στελέχωση των σχολείων από την πρώτη ημέρα, διευρυμένο ολοήμερο πρόγραμμα και ουσιαστική κάλυψη των εκπαιδευτικών αναγκών, ώστε να καταστεί παντελώς περιττή η αναγκαστική προσφυγή στην ιδιωτική παραπαιδεία.
– Εθνικό σχέδιο για τη φοιτητική στέγη, με τη δημιουργία σύγχρονων εστιών και την επιβολή κανόνων στην αγορά ακινήτων, απελευθερώνοντας τις οικογένειες από τον εφιάλτη των απλησίαστων ενοικίων στις πανεπιστημιακές πόλεις.
– Διεύρυνση των δομών προσχολικής αγωγής και δημιουργικής απασχόλησης, διασφαλίζοντας δωρεάν πρόσβαση για όλα τα παιδιά, ώστε να υποστηριχθεί έμπρακτα η ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής.
– Δίκαιο φορολογικό σύστημα, με ουσιαστικές ελαφρύνσεις και αφορολόγητα όρια που θα κλιμακώνονται προοδευτικά ανάλογα με τον αριθμό των προστατευόμενων τέκνων.
Τα ψυχικά, συναισθηματικά και οικονομικά αποθέματα της ελληνικής οικογένειας έχουν στερέψει δραματικά. Αν το πολιτικό σύστημα συνεχίσει να εθελοτυφλεί, αντιμετωπίζοντας την παιδεία ως εμπόρευμα και τους γονείς ως αστείρευτη πηγή χρηματοδότησης των δικών του αποτυχιών, το τίμημα που θα πληρώσει η χώρα τα
αμέσως επόμενα χρόνια θα είναι μη αναστρέψιμο: μια κοινωνία γερασμένη, βαθιά κατακερματισμένη από τις ταξικές ανισότητες, με άδειες σχολικές αίθουσες και ένα μέλλον χωρίς προοπτική. Η γενναία και ανυπόκριτη στήριξη των νέων ανθρώπων και των οικογενειών τους δεν αποτελεί αίτημα για «προνόμια». Είναι η ύψιστη πολιτική και εθνική υποχρέωση για την ίδια την επιβίωση του τόπου.
