Σ
Στον Κατσαρό Μεσσηνίας, το ελαιοτριβείο του Τράγου χτίστηκε το 1920 και διαθέτει υδραυλικό πιεστήριο με την επιγραφή «ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗΣ». Τα λιθάρια του προέρχονται από τη Μήλο. Στον ίδιο οικισμό, στο ελαιοτριβείο του Νικολάου, που χτίστηκε επίσης το 1920, δούλεψε πρώτα βιδωτό πιεστήριο, πριν από το 1930, και αργότερα υδραυλικό. Εκεί σώζεται η επιγραφή «VICTOR COQ AIX BDR».
Τα δύο κτίρια ανήκουν στα ελαιοτριβεία που κατέγραψε σε μελέτη για την Άνω Μεσσηνία ο Δρ Αρχαιολογίας Ν. Λάσκαρης. Τα μηχανήματά τους, μαζί με όσα σώζονται στη Λακωνία, δείχνουν τη διαδρομή του λαδιού από την πέτρα στη μηχανή: τρεις τύποι πιεστηρίων σε λιγότερο από έναν αιώνα και, στο τέλος, ο διαχωριστήρας.
Τρεις τύποι ελαιοτριβείου από τα μέσα του 19ου αιώνα
Η ελαιοκαλλιέργεια είχε γνωρίσει μεγάλη διάδοση στη Μεσσηνία κατά τη δεύτερη ενετική κατοχή της Πελοποννήσου, από το 1685 έως το 1715, σύμφωνα με τον Λάσκαρη. Οι τρεις τύποι που ξεχωρίζει στη μελέτη του αφορούν τα χρόνια που ακολουθούν.
Ο πρώτος τύπος, από τα μέσα του 19ου αιώνα, αποτελείται από λίθινο κατωλίθι και πανωλίθι του τριβείου, λίθινη βάση πιεστηρίου και ξύλινη ανωδομή, και κινείται με ανθρώπινη ή ζωική δύναμη. Ο δεύτερος, από τα τέλη του 19ου αιώνα, συνδυάζει λίθινο τριβείο με μεταλλικό, βιδωτό πιεστήριο. Το βιδωτό σύστημα, σημειώνει ο Λάσκαρης, είχε εμφανιστεί στο δεύτερο μισό του 18ου αιώνα και στις αρχές του 19ου. Ο τρίτος τύπος, γύρω στο 1915, έχει υπερυψωμένο λίθινο τριβείο με λαμαρίνα στην περιφέρεια και υδραυλικό πιεστήριο, και τα δύο κινούμενα από πετρελαιοκίνητες ή ηλεκτροκίνητες μηχανές.
Τα υδραυλικά πιεστήρια που λειτουργούσαν χειρωνακτικά είχαν εισαχθεί στην Κέρκυρα ήδη από το 1891 έως το 1895. Στη Μεσσηνία εμφανίστηκαν γύρω στο 1915.
Η πέτρα έμεινε στο κέντρο του μηχανισμού και στους τρεις τύπους. Οι μυλόπετρες των νεότερων τριβείων είχαν διάμετρο από 1 έως 1,20 μέτρα και πλάτος από 0,28 έως 0,35 μέτρα, και έρχονταν από τον Πόρο, την Αίγινα και το Δερβένι, κατά τον Μαρίτσα (1937), που παραθέτει ο Λάσκαρης. Ο ίδιος καταγράφει ότι η πετρελαιομηχανή κόστιζε στη λειτουργία τέσσερις φορές λιγότερο από τη βενζινομηχανή.
Οι επιγραφές δείχνουν από πού ήρθαν τα μηχανήματα
Στα πιεστήρια και στα τριβεία της Άνω Μεσσηνίας σώζονται επιγραφές κατασκευαστών από τον Πειραιά, τη Μασσαλία, το Aix-en-Provence, το Leeds και τη Bologna, σύμφωνα με τη μελέτη.
Ο εξοπλισμός ενός ελαιοτριβείου συνέδεε έτσι ένα μεσσηνιακό χωριό με εργοστάσια της Μεσογείου και της Βρετανίας, ενώ η πέτρα του τριβείου μπορούσε να έρχεται από ένα νησί του Αιγαίου, όπως η Μήλος στον Κατσαρό.
Ρεύμα το 1938, ατμός το 1941
Η διαδρομή δεν ήταν πάντοτε μια σκάλα προς τα πάνω. Το ελαιοτριβείο «Ο Πάμισος» στο Νησί Μεσσηνίας ιδρύθηκε το 1937 ως Ελαιουργική Αγροτική Εταιρεία και άρχισε να λειτουργεί το 1938, με ηλεκτρικό ρεύμα και, όπως αναφέρεται στην ιστορία του, με τα πιο σύγχρονα μηχανήματα της εποχής.
Στα χρόνια της Κατοχής η εταιρεία αγόρασε από την Τράπεζα Αθηνών ατμομηχανή 40 ίππων, έναντι 32.000 δραχμών. Εγκαταστάθηκε τον Οκτώβριο του 1941 και από τότε η κίνηση του ελαιοτριβείου ερχόταν από τον ατμό. Το 1942 προστέθηκε αλευρόμυλος.
Ο διαχωριστήρας εμφανίστηκε το 1949 στη Μεσσηνία
Ο διαχωριστήρας είναι το μηχάνημα που χωρίζει το λάδι από το νερό και από τα στερεά υπολείμματα της έκθλιψης. Κατά μαρτυρία χωρικών που καταγράφει ο Λάσκαρης, το συνεταιριστικό ελαιοτριβείο της Φιλιάς, στον Δήμο Οιχαλίας, ήταν το πρώτο στη Μεσσηνία που τον χρησιμοποίησε, το 1949.
Για τη Λακωνία, η μελέτη αναφέρει διαχωριστήρα το 1955, με παραπομπή στο έργο «Η ελιά και το λάδι» του Α. Οικονόμου (σελίδα 373), στην περιοχή της Πετρίνας Λακωνίας.
Η Λακωνία στο μουσείο της Σπάρτης
Το Μουσείο Ελιάς και Ελληνικού Λαδιού Σπάρτης, που άνοιξε το 2002 στο κτίριο της παλιάς Ηλεκτρικής Εταιρείας Σπάρτης, παρουσιάζει υδροκίνητο, ατμοκίνητο και πετρελαιοκίνητο ελαιοτριβείο. Το δελτίο του Εθνικού Ευρετηρίου Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του Υπουργείου Πολιτισμού για τον πολιτισμό της ελιάς και του ελαιολάδου καταγράφει χειροκίνητους μύλους στη Μεσσηνία, στη Λακωνία και στην Αργολίδα και συνδέει την παραγωγή με τις παραδοσιακές τεχνικές έως τα μέσα του 20ού αιώνα.
Δύο από τα κτίσματα που αναφέρει η μελέτη του Λάσκαρη έχουν χαρακτηριστεί διατηρητέα: ο υδροκίνητος μύλος Δεσύλλα Μεσσηνίας, με το ΦΕΚ 1096/Β/9-6-1999, και κτίσμα της τουρκοκρατίας στην Αίπεια Μεσσηνίας, με το ΦΕΚ 153/Β/13-3-1996.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου