Από τους πορτοκαλεώνες της Αργολίδας έως τα αμπέλια της Κορινθίας και τους ελαιώνες της Μεσσηνίας και της Λακωνίας, οι δορυφόροι μπορούν να δίνουν πολύ περισσότερες πληροφορίες από μια απλή πρόγνωση θερμοκρασίας.
Νέα ευρωπαϊκά εργαλεία χαρτογραφούν θερμότητα, κατάσταση της βλάστησης και κλιματικούς κινδύνους, ενώ δήμοι και Περιφέρειες μπορούν αυτή την περίοδο να διεκδικήσουν ακόμη και δωρεάν πιλοτική εφαρμογή τέτοιων τεχνολογιών.
Τι συμβαίνει σε έναν πορτοκαλεώνα της Αργολίδας όταν ο υδράργυρος παραμένει για ημέρες σε πολύ υψηλά επίπεδα; Και πώς μπορεί ένας δήμος να γνωρίζει εάν οι καλλιέργειες σε μία περιοχή δέχονται μεγαλύτερη πίεση από εκείνες λίγα χιλιόμετρα μακρύτερα;
Μέχρι σήμερα η απάντηση στηρίζεται κυρίως στη μετεωρολογική πρόγνωση, στις επιτόπιες παρατηρήσεις των παραγωγών και των γεωπόνων και, όπου υπάρχουν, σε αισθητήρες και μετεωρολογικούς σταθμούς.
Η δορυφορική παρατήρηση της Γης προσθέτει όμως μια διαφορετική δυνατότητα: να βλέπουμε ταυτόχρονα μεγάλες εκτάσεις και να εντοπίζουμε πού αυξάνεται η θερμική πίεση, πού αλλάζει η κατάσταση της βλάστησης και πού εμφανίζονται ενδείξεις που χρειάζονται έλεγχο στο έδαφος.
Για μια Περιφέρεια όπως η Πελοπόννησος, όπου συνυπάρχουν πορτοκαλεώνες, ελαιώνες, αμπέλια και άλλες δενδρώδεις και ετήσιες καλλιέργειες, αυτή η πληροφορία μπορεί να αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία σε περιόδους παρατεταμένου καύσωνα και λειψυδρίας.
Από τον πορτοκαλεώνα της Αργολίδας στον αγροτικό χάρτη της Πελοποννήσου
Η Αργολίδα είναι ένα χαρακτηριστικό σημείο εκκίνησης. Τα εσπεριδοειδή είναι πολυετείς καλλιέργειες και οι μεγάλες θερμοκρασίες σε συνδυασμό με περιορισμένη διαθεσιμότητα νερού μπορούν να αυξήσουν την καταπόνηση των δέντρων.
Το ίδιο θερμό επεισόδιο, όμως, δεν έχει την ίδια επίδραση σε κάθε περιοχή και σε κάθε καλλιέργεια.
Άλλες ανάγκες έχει ένας πορτοκαλεώνας στον αργολικό κάμπο, άλλες ένα αμπέλι στην Κορινθία και άλλες ένας ελαιώνας στη Μεσσηνία ή τη Λακωνία. Διαφορετικό είναι επίσης το μικροκλίμα μιας ορεινότερης καλλιεργητικής ζώνης της Αρκαδίας.
Το ευρωπαϊκό πρόγραμμα CLIMED-FRUIT, το οποίο συγκέντρωσε και αξιολόγησε πρακτικές προσαρμογής από μεσογειακές περιοχές, αντιμετωπίζει ακριβώς ως ιδιαίτερα εκτεθειμένες στην κλιματική αλλαγή τις πολυετείς μεσογειακές καλλιέργειες, όπως αμπέλια, ελιές και εσπεριδοειδή. Μεταξύ των προβλημάτων στα οποία επικεντρώθηκε ήταν η λειψυδρία, η υποβάθμιση του εδάφους και οι κλιματικοί κίνδυνοι.
Η θερμοκρασία του αέρα, επομένως, είναι μόνο ένα μέρος της εικόνας.
Τι μπορεί να δει ένας δορυφόρος
Οι δορυφόροι παρατήρησης της Γης δεν «βλέπουν» αν μια συγκεκριμένη πορτοκαλιά χρειάζεται πότισμα. Μπορούν, όμως, να δώσουν επαναλαμβανόμενες μετρήσεις για ολόκληρες περιοχές και να βοηθήσουν στον εντοπισμό μεταβολών.
Ανάλογα με τον δορυφόρο, τον αισθητήρα και το σύστημα επεξεργασίας, μπορούν να χρησιμοποιηθούν δεδομένα για την κατάσταση της βλάστησης, την κάλυψη της γης, τη θερμοκρασία της επιφάνειας και την εξέλιξη της υγρασίας και της ξηρασίας.
Η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Περιβάλλοντος χρησιμοποιεί ήδη δορυφορικά δεδομένα σε μεγάλη κλίμακα για να παρακολουθεί τόσο το έλλειμμα εδαφικής υγρασίας όσο και την αντίδραση της βλάστησης στη ξηρασία. Για το 2024 υπολόγισε ότι περίπου 601.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα στην ΕΕ εκτέθηκαν σε σημαντικά χαμηλότερη από τη συνήθη υγρασία εδάφους. Σε σχεδόν 157.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα η παραγωγικότητα της βλάστησης δεν επανήλθε στα επίπεδα αναφοράς, με τη Μεσόγειο και τη νοτιοανατολική Ευρώπη να βρίσκονται ανάμεσα στις περισσότερο επηρεασμένες περιοχές. Στην Ελλάδα η βλάστηση δεν είχε επανέλθει στα επίπεδα αναφοράς σε περισσότερο από το 10% της επικράτειας.
Αυτό δείχνει γιατί η παρακολούθηση της βλάστησης μπορεί να λειτουργήσει και ως προειδοποιητικό εργαλείο.
Ένας χάρτης αντί για μια γενική πρόγνωση
Η διαφορά γίνεται πιο κατανοητή με ένα απλό παράδειγμα.
Μια μετεωρολογική πρόγνωση μπορεί να προειδοποιεί ότι η θερμοκρασία σε μια περιοχή θα φτάσει σε πολύ υψηλά επίπεδα για τέσσερις ή πέντε ημέρες.
Ένας γεωχωρικός χάρτης μπορεί να προσθέτει πληροφορίες για το πού η βλάστηση εμφανίζει ήδη μεγαλύτερη καταπόνηση, ποιες εκτάσεις παρουσιάζουν διαφορετική κατάσταση από τις γειτονικές και ποιες ζώνες χρειάζονται επιτόπιο έλεγχο.
Δεν πρόκειται για αυτόματο σύστημα που αποφασίζει πότε θα ποτίσει ο παραγωγός. Για μια τέτοια γεωπονική απόφαση χρειάζονται δεδομένα από το ίδιο το χωράφι, γνώση της καλλιέργειας και, συχνά, επίγειοι αισθητήρες.
Για έναν δήμο, μια Περιφέρεια, έναν συνεταιρισμό, όμως, ένας τέτοιος χάρτης μπορεί να προσφέρει κάτι που είναι δύσκολο να αποκτηθεί διαφορετικά: συνολική εικόνα μιας μεγάλης γεωγραφικής περιοχής και δυνατότητα σύγκρισης από εβδομάδα σε εβδομάδα ή από χρόνο σε χρόνο.
Το CLIMAPS δημιουργεί χάρτες θερμότητας σε ανάλυση 10 μέτρων
Μία από τις τεχνολογίες που αναπτύσσονται αυτή την περίοδο στην Ευρώπη είναι το CLIMAPS.
Σύμφωνα με το Innovation Catalogue του ευρωπαϊκού προγράμματος SPACE4Cities, η πλατφόρμα συνδυάζει δορυφορική παρατήρηση της Γης με τεχνητή νοημοσύνη, περιβαλλοντικά μοντέλα και δεδομένα αισθητήρων. Παράγει, μεταξύ άλλων, χάρτες θερμότητας ανάλυσης 10 μέτρων και δείκτες υγείας της βλάστησης.
Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον χαρακτηριστικό είναι ο γεω-προσομοιωτής του. Ο χρήστης μπορεί να τοποθετεί ψηφιακά στον χάρτη διαφορετικές παρεμβάσεις, από δέντρα και κτίρια μέχρι καλλιεργήσιμη γη, και να εξετάζει πώς αλλάζει το αποτέλεσμα ενός κλιματικού σεναρίου.
Το CLIMAPS σχεδιάστηκε για τις ανάγκες πόλεων και όχι ως εξειδικευμένο εργαλείο γεωργίας. Στην τελική φάση του SPACE4Cities θα δοκιμαστεί στο Άμστερνταμ για την παρακολούθηση κλιματικών και περιβαλλοντικών συνθηκών και τη μοντελοποίηση κινδύνων όπως οι πλημμύρες και οι θερμικές νησίδες.
Η τεχνολογία του, ωστόσο, δείχνει τι μπορούν πλέον να κάνουν οι δημόσιοι φορείς με τα δεδομένα Copernicus: να περνούν από έναν στατικό χάρτη σε ένα εργαλείο με το οποίο συγκρίνουν περιοχές και δοκιμάζουν σενάρια.
Το VISTA αναζητά το στρες στη βλάστηση
Ακόμη πιο κοντά στη λογική της παρακολούθησης των φυτών βρίσκεται μια δεύτερη λύση του ίδιου προγράμματος.
Το VISTA συνδυάζει δορυφορικές εικόνες, τοπικές κλιματικές προβλέψεις και δεδομένα αισθητήρων και μπορεί να δημιουργεί έγκαιρες προειδοποιήσεις για στρες στη βλάστηση και ανάγκες νερού.
Το σύστημα χρησιμοποιεί δεδομένα Copernicus Sentinel-2, Landsat και επίγειους αισθητήρες, ενώ τα μοντέλα του αξιοποιούν κλιματικά δεδομένα άνω των 40 ετών για την πρόβλεψη κινδύνων.
Και εδώ χρειάζεται μια σημαντική διευκρίνιση: το VISTA έχει αναπτυχθεί για τη διαχείριση αστικού πρασίνου και η πιλοτική εφαρμογή του γίνεται στο Guimarães της Πορτογαλίας. Εκεί θα εξεταστεί εάν μπορεί να δίνει σχεδόν σε πραγματικό χρόνο πληροφορίες για την υγεία της βλάστησης και τις ανάγκες συντήρησης.
Η τεχνολογική αρχή, όμως, είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα για μια αγροτική περιοχή: συνδυασμός δορυφόρου, αισθητήρων και τοπικής πρόγνωσης ώστε μια μεταβολή στη βλάστηση να εντοπίζεται πριν η διαχείριση γίνει αποκλειστικά αντιδραστική.
Τι μπορούν πρακτικά να κάνουν οι δήμοι της Πελοποννήσου
Η χρήση των δορυφόρων δεν σημαίνει ότι κάθε δήμος χρειάζεται δικό του δορυφόρο, εξειδικευμένο κέντρο τηλεπισκόπησης ή πολυάριθμο επιστημονικό προσωπικό.
Ένα πιλοτικό τοπικό σύστημα θα μπορούσε να ξεκινήσει από έναν ψηφιακό χάρτη των βασικών χρήσεων γης και των σημαντικότερων καλλιεργητικών ζωνών.
Πάνω σε αυτόν θα μπορούσαν να ενσωματωθούν:
στοιχεία δορυφορικής παρατήρησης, δεδομένα από υπάρχοντες μετεωρολογικούς σταθμούς, τοπικές μετρήσεις θερμοκρασίας και υγρασίας, πληροφορίες για το αρδευτικό δίκτυο και επίγειες παρατηρήσεις από γεωπόνους και παραγωγούς.
Ο στόχος δεν θα ήταν να δημιουργηθεί άλλος ένας χάρτης που θα βρίσκεται σε μια ιστοσελίδα.
Θα μπορούσε να δημιουργηθεί ένα σύστημα προειδοποίησης που θα δείχνει ποιες ζώνες μεταβάλλονται περισσότερο σε έναν καύσωνα, πού εμφανίζεται επίμονο στρες της βλάστησης και σε ποιες περιοχές χρειάζεται να μεταβούν πρώτα οι υπηρεσίες για επιτόπιο έλεγχο.
Στην Αργολίδα το πιλοτικό πεδίο θα μπορούσε να είναι τα εσπεριδοειδή. Στην Κορινθία τα αμπέλια. Στη Μεσσηνία και τη Λακωνία οι ελαιώνες. Η διασύνδεση των δεδομένων σε επίπεδο Περιφέρειας θα επέτρεπε να δημιουργηθεί σταδιακά ένας αγροτικός χάρτης κλιματικής ευπάθειας της Πελοποννήσου.
Από τον καύσωνα στην ερημοποίηση
Υπάρχει και ένας δεύτερος λόγος για τον οποίο μια τέτοια παρακολούθηση αποκτά σημασία.
Ο καύσωνας είναι ένα οξύ φαινόμενο που διαρκεί ημέρες. Η υποβάθμιση της γης και η ερημοποίηση εξελίσσονται σε βάθος χρόνου.
Η ερημοποίηση δεν σημαίνει ότι μια περιοχή μετατρέπεται κυριολεκτικά σε έρημο. Περιγράφει τη σταδιακή υποβάθμιση της παραγωγικής ικανότητας της γης σε ξηρές και ευάλωτες περιοχές, υπό την επίδραση τόσο του κλίματος όσο και του τρόπου με τον οποίο χρησιμοποιείται το έδαφος και το νερό.
Το Joint Research Centre της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών έχουν αξιολογήσει τον κίνδυνο ερημοποίησης στην Ελλάδα με τη μεθοδολογία MEDALUS. Η αξιολόγηση δεν εξετάζει μόνο τη θερμοκρασία ή τη βροχή. Συνδυάζει τέσσερις διαφορετικές κατηγορίες: ποιότητα εδάφους, ποιότητα κλίματος, κατάσταση βλάστησης και ποιότητα διαχείρισης της γης. Στις περιόδους που εξετάστηκαν, από το 1970 έως το 2015, οι εκτάσεις της Ελλάδας που ταξινομήθηκαν ως «κρίσιμες» ως προς τον κίνδυνο ερημοποίησης αυξήθηκαν περίπου κατά 9%.
Νεότερη γεωχωρική μελέτη για την Ελλάδα εντοπίζει ιδιαίτερη ευαισθησία στην ανατολική Πελοπόννησο και αναφέρει συγκεκριμένα την Αργολίδα, την Κορινθία και την περιοχή της Σκάλας στη Λακωνία, σε αντίθεση με μεγάλο μέρος της δυτικής Πελοποννήσου όπου η εικόνα εμφανίζεται ευνοϊκότερη.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι συγκεκριμένες περιοχές «ερημοποιούνται σήμερα». Δείχνει ότι υπάρχουν παράγοντες που αυξάνουν την ευαισθησία της γης και χρειάζονται συστηματική παρακολούθηση.
Η ίδια η ΕΕ παρουσίασε το 2026 νέα μεθοδολογία χαρτογράφησης της υποβάθμισης της γης και της ερημοποίησης σε ανάλυση 100 μέτρων, συνδυάζοντας μεταβολές χρήσεων γης, παραγωγικότητα της βλάστησης, υποβάθμιση εδάφους και κλιματική ξηρότητα.
Στη Μεσσηνία δοκιμάζονται ήδη τρόποι προστασίας του εδάφους
Η Πελοπόννησος δεν είναι μόνο περιοχή στην οποία καταγράφονται οι κίνδυνοι. Υπάρχουν ήδη και παραδείγματα έρευνας για την αντιμετώπισή τους.
Σε εμπορικό ελαιώνα τεσσάρων εκταρίων, περίπου 15 χιλιόμετρα ανατολικά της Πύλου, πραγματοποιήθηκε πείραμα με διαφορετικούς τρόπους διαχείρισης του εδάφους.
Οι ερευνητές συνέκριναν φυτική κάλυψη με μείγμα ψυχανθών και κριθαριού, εφαρμογή ζιζανιοκτόνου και φυσική βλάστηση. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι οι φυτικές καλύψεις είχαν θετική επίδραση στη γονιμότητα και τη δομή του εδάφους, αύξησαν τη συνολική βιομάζα και ευνόησαν οργανισμούς του εδάφους σε σχέση με πρακτικές που αφήνουν το έδαφος γυμνό.
Το παράδειγμα δείχνει και την επόμενη χρήση ενός ψηφιακού χάρτη: όχι απλώς να εντοπίζει πού υπάρχει πρόβλημα, αλλά να παρακολουθεί εάν οι παρεμβάσεις που γίνονται έχουν αποτέλεσμα.
Υπάρχει αυτή τη στιγμή ανοιχτή ευρωπαϊκή πρόσκληση για δήμους
Για τους δήμους και τις Περιφέρειες της Πελοποννήσου το θέμα έχει και μία άμεση διάσταση.
Το SPACE4Cities έχει ανοίξει έως τις 15 Σεπτεμβρίου 2026 πρόσκληση για την επιλογή δέκα «Replicator Cities», πόλεων που θα φιλοξενήσουν δωρεάν τις πιλοτικές εφαρμογές και θα δοκιμάσουν τις πέντε τεχνολογίες οι οποίες πέρασαν στην τελική πιλοτική φάση του προγράμματος.
Δικαίωμα συμμετοχής έχουν δήμοι, πόλεις, Περιφέρειες και δημόσιοι οργανισμοί που ενεργούν για λογαριασμό μιας πόλης ή μιας Περιφέρειας. Κάθε επιλεγμένος φορέας θα έχει δωρεάν τρίμηνη πιλοτική εφαρμογή της λύσης, με το κόστος του πιλοτικού να καλύπτεται από το πρόγραμμα, καθώς και 2.500 ευρώ για έξοδα που συνδέονται με συμμετοχή και μετακινήσεις.
Η πρόσκληση ζητά από κάθε ενδιαφερόμενο δημόσιο φορέα να περιγράψει ένα συγκεκριμένο τοπικό πρόβλημα που ταιριάζει σε μία από τις διαθέσιμες λύσεις και να διαθέσει τα απαραίτητα μη ευαίσθητα τοπικά δεδομένα και τους υπαλλήλους που θα συμμετάσχουν στη δοκιμή.
Δεν υπάρχει έτοιμη εφαρμογή του SPACE4Cities ειδικά για τους πορτοκαλεώνες ή τους ελαιώνες. Υπάρχουν όμως εργαλεία που ήδη μετρούν θερμικό κίνδυνο, κατάσταση βλάστησης και μεταβολές στο περιβάλλον.
Το αν αυτά μπορούν να προσαρμοστούν σε μια περιοχή όπου ο αστικός χώρος συναντά έναν τεράστιο αγροτικό κάμπο είναι ακριβώς το είδος της ερώτησης που μπορεί να τεθεί μέσα από ένα πιλοτικό πρόγραμμα.
Για έναν δήμο της Αργολίδας, της Κορινθίας, της Μεσσηνίας, της Λακωνίας ή της Αρκαδίας, η δορυφορική τεχνολογία δεν χρειάζεται επομένως να παραμένει μια μακρινή συζήτηση για το μέλλον.
Υπάρχει πλέον η δυνατότητα να εξεταστεί στην πράξη εάν τα δεδομένα που έρχονται από το διάστημα μπορούν να μετατραπούν σε έναν χρήσιμο τοπικό χάρτη: πού αυξάνεται η θερμική πίεση, πού υποχωρεί η βλάστηση, πού το έδαφος γίνεται πιο ευάλωτο και πού πρέπει να δοθεί προτεραιότητα πριν η ζημιά γίνει ορατή στον αγρό.
Webinar στις 11 Αυγούστου για δήμους και Περιφέρειες
Οι δήμοι και οι Περιφέρειες που ενδιαφέρονται να εξετάσουν τη δυνατότητα συμμετοχής στο SPACE4Cities μπορούν να παρακολουθήσουν το επόμενο ενημερωτικό webinar για την πρόσκληση των Replicator Cities.
Το webinar θα πραγματοποιηθεί την Τρίτη 11 Αυγούστου 2026, από τις 10:00 έως τις 11:00 ώρα Κεντρικής Ευρώπης, δηλαδή 11:00–12:00 ώρα Ελλάδας. Θα παρουσιαστούν οι όροι της πρόσκλησης, οι πέντε διαθέσιμες τεχνολογικές λύσεις και οι προϋποθέσεις για την υποβολή πρότασης από πόλεις, δήμους και Περιφέρειες.
Η πρόσκληση για τους Δήμους που θα διεκδικήσουν μια απο τις πιλοτικές εφαρμογές παραμένει ανοιχτή έως τις 15 Σεπτεμβρίου 2026 στις 17:00 , ενώ μπορούν να υποβάλουν αίτηση δήμοι, πόλεις, Περιφέρειες και δημόσιοι φορείς που ενεργούν για λογαριασμό τους. Κάθε επιλεγμένος φορέας θα φιλοξενήσει τρίμηνη πιλοτική εφαρμογή μίας από τις πέντε λύσεις του προγράμματος.
Οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να εγγραφούν για το webinar της 11ης Αυγούστου μέσω της επίσημης σελίδας Webinars του SPACE4Cities, όπου δημοσιεύονται και οι σχετικές πληροφορίες συμμετοχής.
Για έναν δήμο της Πελοποννήσου, η συμμετοχή σε αυτή τη διαδικασία θα μπορούσε να είναι η ευκαιρία να εξεταστεί στην πράξη αν εργαλεία όπως το CLIMAPS ή το VISTA μπορούν να προσαρμοστούν στις τοπικές ανάγκες: από την παρακολούθηση του καύσωνα και της βλάστησης μέχρι τη χαρτογράφηση περιοχών που εμφανίζουν μεγαλύτερη κλιματική και περιβαλλοντική πίεση
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου