Στα τέλη του 17ου αιώνα, καθώς η Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Βενετίας εδραίωνε την κυριαρχία της στην Πελοπόννησο μετά την κατάληψη της χερσονήσου από τον Francesco Morosini, η βενετική γραφειοκρατία βρέθηκε αντιμέτωπη με ένα τεράστιο κενό εξουσίας και πληροφορίας. Η οθωμανική διοίκηση είχε καταρρεύσει, οι πληθυσμοί είχαν μετακινηθεί λόγω των πολεμικών συγκρούσεων και η γη παρέμενε σε μεγάλο βαθμό ανεξακρίβωτη. Για τη Βενετία, η Πελοπόννησος δεν ήταν απλώς ένα νέο στρατηγικό προπύργιο στη Λεκάνη της Μεσογείου, αλλά μια επικράτεια που όφειλε να καταστεί οικονομικά αυτοσυντήρητη και αποδοτική.
Η απάντηση της βενετικής διοίκησης στην πρόκληση αυτή πήρε τη μορφή μιας πρωτοφανούς για τα δεδομένα της εποχής απογραφικής εγχείρησης. Το 1700, υπό την επίβλεψη του Γενικού Προνοητή Francesco Grimani, ολοκληρώθηκε η πληρέστερη χαρτογράφηση, πληθυσμιακή καταγραφή και γαιοκτητική αποτύπωση που γνώρισε η προεπαναστατική Πελοπόννησος. Τα αποτελέσματα της προσπάθειας αυτής συμπυκνώθηκαν στην Απογραφή Grimani και στα ορθογώνια δερματόδετα κατάστιχα που έμειναν γνωστά ως Catastico di Romania.
Η Βενετοκρατία στην Πελοπόννησο και το χρονικό της απογραφής Grimani
Η περίοδος της Β’ Ενετοκρατίας (1685–1715) υπήρξε ένα σύντομο αλλά πυκνό ιστορικό διάλειμμα ανάμεσα στις δύο περιόδους της Οθωμανοκρατίας. Όταν ο Francesco Grimani ανέλαβε τη διοίκηση του Regno di Morea το 1698, διαπίστωσε ότι οι προγενέστερες προσπάθειες καταγραφής, όπως η πρώτη αναγνωριστική απογραφή του Girolamo Corner το 1689, είχαν αφήσει τεράστιες περιοχές ανεξερεύνητες.
Ο Grimani συγκρότησε ειδικά συνεργεία βενετών γραφέων, μηχανικών και εκτιμητών, οι οποίοι διέσχισαν τη χερσόνησο συνοδευόμενοι από τοπικούς προεστούς και ερμηνείς. Η αποστολή τους δεν ήταν εύκολη. Έπρεπε να καταγράψουν κάθε οικισμό, να καταμετρήσουν τις εστίες, να υπολογίσουν τις ηλικιακές ομάδες του πληθυσμού και να αποτυπώσουν την παραγωγική δυναμική της γης σε κάθε γωνιά της Πελοποννήσου.
Όταν η διαδικασία ολοκληρώθηκε το 1700, τα στοιχεία μεταφέρθηκαν στη Βενετία και κατατέθηκαν στα αρχεία του Archivio di Stato di Venezia, όπου παρέμειναν ξεχασμένα για σχεδόν τρεις αιώνες. Η επιστημονική τους αξιοποίηση από τον ιστορικό Βασίλη Παναγιωτόπουλο το 1985 αποκάλυψε έναν ανεκτίμητο θησαυρό για τη δημογραφική και κοινωνική ιστορία του ελληνικού χώρου.
Πώς καταγράφηκαν τα χωριά της Αρκαδίας και της Λακωνίας
Η καταγραφή των ορεινών και δυσπρόσιτων περιοχών της Πελοποννήσου απαίτησε ιδιαίτερη προσαρμογή από τους βενετούς υπαλλήλους. Στον σημερινό Δήμο Γορτυνίας στην Αρκαδία και στον Δήμο Ανατολικής Μάνης στη Λακωνία, η μορφολογία του εδάφους και η επιφυλακτικότητα των κατοίκων δημιούργησαν μοναδικές συνθήκες.
Στην ορεινή Αρκαδία, οι βενετοί γραφείς κατέγραψαν τους οικισμούς γύρω από τη Δημητσάνα, τη Στεμνίτσα, τη Βυτίνα και τα χωριά των Λαγκαδίων. Κάθε χωριό σημειωνόταν με το όνομά του, τον αριθμό των οικογενειών και την έκταση των καλλιεργήσιμων γαιών. Στη Λακωνία και ειδικότερα στη Μάνη, η καταγραφή προσέκρουσε στην ιδιαίτερη κοινωνική οργάνωση των πατριών. Παρ’ όλα αυτά, το κατάστιχο κατέγραψε τους οικισμούς κατά μήκος της λακωνικής χερσονήσου, αποτυπώνοντας την ιδιοκτησία σε ελαιόδεντρα και βοσκότοπους.
Η μεθοδολογία της απογραφής στηρίχθηκε στην έννοια της εστίας. Οι γραφείς κατέγραφαν τον επικεφαλής κάθε οικογένειας, τον αριθμό των αρρένων μελών ηλικίας 16 έως 60 ετών, οι οποίοι θεωρούνταν ικανοί για υποχρεωτική εργασία και στρατολογία, καθώς και τα γυναικόπαιδα. Ωστόσο, η καταγραφή δεν ήταν απαλλαγμένη από αποκλίσεις. Οι ντόπιοι πληθυσμοί, φοβούμενοι την επιβολή νέων φορολογιών ή την επιστράτευση, απέκρυπταν συστηματικά μέλη των οικογενειών τους ή δήλωναν λιγότερα περιουσιακά στοιχεία.
Τα ευρήματα του 1700: Πληθυσμός, παραγωγή και φορολογία
Η απογραφή Grimani του 1700 κατέγραψε συνολικό πληθυσμό 176.844 κατοίκων σε ολόκληρη την Πελοπόννησο. Το νούμερο αυτό παρουσίαζε εντυπωσιακή αύξηση σε σύγκριση με τους 86.468 κατοίκους που είχαν καταγραφεί στην πρώτη αναγνωριστική απογραφή Corner του 1689, εξέλιξη που οφειλόταν τόσο στη σταδιακή επιστροφή των προσφύγων όσο και στην πληρέστερη κάλυψη των ορεινών όγκων από τα βενετικά συνεργεία.
Στον τομέα της οικονομίας, το Catastico di Romania αποτύπωσε με σχολαστικότητα τη γεωργική παραγωγή. Η γη καταμετρήθηκε σε μονάδες επιφάνειας της εποχής, όπως τα campi και οι zappades, δηλαδή τα σκαψίματα που απαιτούνταν για την καλλιέργεια των αμπελιών. Καταγράφηκαν εκατοντάδες χιλιάδες ελαιόδεντρα, εκτάσεις με σιτηρά, αμπέλια, βοσκότοποι και νερόμυλοι.
| Δείκτης Απογραφής | Τιμή / Στοιχείο 1700 |
|---|---|
| Συνολικός Πληθυσμός Πελοποννήσου | 176.844 κάτοικοι |
| Βασική Μονάδα Καταγραφής | Εστία / Οικογένεια (fuoco) |
| Ηλικιακή Ομάδα Εργασίας & Άμυνας | Άνδρες 16 έως 60 ετών |
| Μονάδα Μέτρησης Αμπελιών | Σκάψιμο (zappada) |
Παράλληλα, τα κατάστιχα αποκάλυψαν το φαινόμενο των εγκαταλελειμμένων οικισμών. Αρκετά χωριά σημειώθηκαν ως ακατοίκητα, συνέπεια των επιδημιών πανώλης που είχαν πλήξει τη χερσόνησο τα προηγούμενα χρόνια, αλλά και των εσωτερικών μετακινήσεων προς πιο προστατευμένες ορεινές περιοχές.
Τα τοπωνύμια της Γορτυνίας και της Μάνης που άντεξαν τρεις αιώνες
Μία από τις σημαντικότερες παρακαταθήκες του βενετικού κτηματολογίου είναι η διάσωση της τοπωνυμικής μνήμης. Περισσότερο από το 80% των οικισμών της ορεινής Γορτυνίας και της Λακωνικής Μάνης που αναφέρονται στο Catastico διατηρούν την ίδια ονομασία ή ελάχιστες φωνητικές παραλλαγές μέχρι σήμερα.
Οι βενετοί γραφείς, προσπαθώντας να αποδώσουν στα λατινικά τους ελληνικούς και αρβανίτικους φθόγγους των τοπικών ιδιωμάτων, υπέπεσαν σε συχνά φωνητικά σφάλματα. Η Γορτυνία σημειώθηκε ως Gortina, ενώ χωριά όπως η Ζούταινα καταγράφηκαν ως Zutena. Παρ’ όλα αυτά, η ταύτιση των τοπωνυμίων από τη σύγχρονη ιστορική έρευνα επιβεβαιώνει την αξιοσημείωτη οικιστική συνέχεια της Πελοποννήσου.
Όταν η οθωμανική ανακατάληψη του 1715 έθεσε απότομο τέλος στη Β’ Ενετοκρατία, τα κατάστιχα σφραγίστηκαν και μεταφέρθηκαν στη Βενετία. Η διοικητική εκείνη απόπειρα του 1700 παρέμεινε τελικά η μοναδική ολοκληρωμένη ακτινογραφία της Πελοποννήσου πριν από την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους, αφήνοντας πίσω της ένα σπάνιο ντοκουμέντο για την ταυτότητα των χωριών της Αρκαδίας και της Λακωνίας
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου